ΑΣΚ62: Κοινωνιολογία και ανθρωπολογία του σώματος και του φύλου

Κωδικός ΘΕ: ΑΣΚ62

Πιστωτικές Μονάδες ECTS: 10

Τύπος της ΘΕ: Υποχρεωτική

Εξάμηνο στο οποίο προσφέρεται: Τρίτο (3ο)

Συντονιστής ΘΕ:

Γλώσσα διδασκαλίας: Ελληνική

Γενική περιγραφή της Θ.Ε.:

Στο πλαίσιο των αναθεωρημένων θεωρητικών προσεγγίσεων των τελευταίων δεκαετιών στους κόλπους τους κοινωνικών επιστημών, ένας ολοένα αυξανόμενος αριθμός κοινωνιολογικών και ανθρωπολογικών ερευνών έχει καταδείξει «το σώμα» και «το φύλο» ως σημαντικά και αλληλένδετα πεδία έρευνας. Η ενασχόληση των κοινωνιολόγων και των κοινωνικών ανθρωπολόγων με τις διαδικασίες κοινωνικής και πολιτισμικής κατασκευής του σώματος και του φύλου δεν συνδέεται μόνο με θεωρητικές ζυμώσεις. Αντανακλά επίσης ευρύτερους κοινωνικο-πολιτικούς και οικονομικούς μετασχηματισμούς, καθώς και συγκεκριμένες επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις που χαρακτηρίζουν την ύστερη νεωτερικότητα.

Υπό αυτό το πρίσμα, το ενδιαφέρον των ερευνητών εστιάζεται στην ανάλυση του σώματος σε σχέση με τη συγκρότηση του έμφυλου υποκειμένου, την εμπρόθετη δράση, τις σχέσεις εξουσίας, την ταυτότητα, τη διαφορά, κ.α.

Με αφετηρία τα παραπάνω, η Θ.Ε. αναπτύσσεται γύρω από δύο βασικούς άξονες. Ο πρώτος αφορά στις θεωρητικές συμβολές των κοινωνικών επιστημών σχετικά με τις διαδικασίες κοινωνικής, πολιτισμικής και πολιτικής παραγωγής του σώματος και του φύλου. Ο δεύτερος άξονας αφορά στη σημασία του αθλητισμού και της φυσικής αγωγής ως πεδίου έμφυλων σωματικών πρακτικών.

Μαθησιακά Αποτελέσματα: Μετά το πέρας της Θεματικής Ενότητας οι φοιτητές και οι φοιτήτριες αναμένεται να:

  • Περιγράφουν τις κύριες κατευθύνσεις του θεωρητικού προβληματισμού και της ερευνητικής ατζέντας των κοινωνικών επιστημών για το σώμα και το κοινωνικό φύλο, με βάση τη σχετική ελληνική και διεθνή βιβλιογραφία

  • αναγνωρίζουν τις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές συνθήκες, αλλά και τις επιστημονικές εξελίξεις της ύστερης νεωτερικότητας που συνέβαλαν στην επανεξέταση του σώματος και του κοινωνικού φύλου

  • διακρίνουν τις πολλαπλές, σύνθετες και μεταβαλλόμενες κοινωνικές, πολιτισμικές και πολιτικές σημάνσεις της σχέσης σώματος και φύλου

  • συγκρίνουν εθνογραφικά και μικρο-κοινωνιολογικά παραδείγματα για τη σημασία του σώματος και του φύλου ως πεδίων πολιτικών διεκδικήσεων και συγκρούσεων

  • διερευνούν τη σημασία του αθλητισμού και των σπορ στις διαδικασίες κοινωνικής παραγωγής του σώματος και του κοινωνικού φύλου

Γνωστικά Αντικείμενα της Θ.Ε.:

  • Σώμα και φύλο στις κοινωνικές επιστήμες

  • Αθλητισμός, σώμα και κοινωνικό φύλο

Προαπαιτούμενα: Δεν υπάρχουν προαπαιτούμενα για αυτή τη Θ.Ε.

 

Αναλυτική διάρθρωση της θεματικής ενότητας

1. Σώμα και φύλο στις κοινωνικές επιστήμες

Από τη δεκαετίες του 1970 καθίσταται σαφές ότι κεντρικά θεωρητικά ερωτήματα που συνδέονται με την ανάλυση της εξουσίας και της αντίστασης, τα οποία κυριαρχούν στην ατζέντα πολλών ερευνητών, δεν μπορούν να διερευνηθούν επαρκώς χωρίς την επανεξέταση ζητημάτων που συνδέονται με το φύλο, τη σεξουαλικότητα και τον τρόπο που αυτά συγκροτούνται γύρω από φυσικοποιημένες αντιλήψεις και αναπαραστάσεις για το σώμα. Έκτοτε, το σώμα και το φύλο προσεγγίζονται ως πεδία πολιτικών διεκδικήσεων και συγκρούσεων, ως τόποι επικυνδινότητας, πειθάρχησης και ελέγχου, ως τόποι επιτέλεσης καταναλωτικών πρακτικών και, τέλος, ως πεδία παραγωγής εξειδικευμένης επιστημονικής γνώσης και εφαρμογής επιστημονικών τεχνολογιών.

Υπό το πρίσμα αυτό, θα μας απασχολήσουν τα ακόλουθα ζητήματα:

  • Η κριτική αξιολόγηση των σημαντικότερων θεωρητικών συμβολών στην ανάλυση του σώματος και του κοινωνικού φύλου και η απήχησή τους σε διαφορετικά πεδία των κοινωνικών επιστημών

  • Η ανάλυση του ευρύτερου θεωρητικού και κοινωνικού πλαισίου που τροφοδοτεί τη στροφή σε αναθεωρημένες προσεγγίσεις του σώματος και του κοινωνικού φύλου

  • Η προβληματοποίηση του σώματος και του φύλου ως φυσικοποιημένων και αλληλένδετων υποστάσεων που πυροδοτούν αντιστικτικού τύπου εννοιολογήσεις, όπως άνδρας-γυναίκα, φύση/βιολογία-πολιτισμός, μέσα-έξω,  σώμα-νους κ.α.

  • Η σύνδεση του σώματος, του κοινωνικού φύλου και των επιτελέσεών τους με ποικίλες πολιτισμικές και κοινωνικές σημασιοδοτήσεις που τα καθιστούν τόπους συγκρότησης και διαπραγμάτευσης των ταυτοτήτων (ατομικών, ταξικών, εθνο-πολιτισμικών) και βασικά μέσα παραγωγής ιεραρχικών αξιολογήσεων

  • Η θεώρηση του σώματος και του κοινωνικού φύλου ως τόπων του πολιτικού

  • Η θεώρηση της κοινωνικής κατασκευής του σώματος και του φύλου ως τοποθετημένων σε πεδία σχέσεων εξουσίας, εντός των οποίων αυτά μετασχηματίζονται ανάλογα με το συγκείμενο και τις συναρθρώσεις των μέσων τεχνολογίας

2. Αθλητισμός, σώμα και κοινωνικό φύλο

Ως ένα σύνολο κανονικοποιημένων, θεσμοποιημένων και ανταγωνιστικών σωματικών πρακτικών, ο αθλητισμός και τα σπορ αποτελούν ηγεμονικό πεδίο για την κοινωνική, πολιτισμική και πολιτική παραγωγή του έμφυλου σώματος. Οι αντίστοιχες διαδικασίες συνδέονται εκτός των άλλων με ζητήματα όπως η σεξουαλικότητα, η κοινωνική τάξη, η φυλή και το έθνος, αλλά επίσης η πρόσληψη, κατασκευή και διαχείριση του ανδρικού και γυναικείου σώματος ως λειτουργικά διαφοροποιημέννων «μηχανών».

Οι διαδικασίες αποκλεισμού και οι όροι συμπερίληψης των γυναικών στα αθλητικά δρώμενα αποτελούν κατεξοχήν παράδειγμα για τη σημασία των σπορ στην κοινωνική και πολιτισμική κατασκευή του έμφυλου σώματος. Από την άλλη, η χρήση των σπορ ως πεδίου «εθνικού» ανταγωνισμού (με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τη χρήση των Ολυμπιακών Αγώνων του 1936 από τη Ναζιστική Γερμανία ως «απόδειξη» της «υπεροχής» της «Άριας Φυλής» και του «Γερμανικού Έθνους») μαρτυρούν το ρόλο του αθλητισμού ως πεδίου «φυσικοποίησης» και βιολογικοποίησης της εθνικής, εθνοτικής και φυλετικής διαφοράς. Την ίδια στιγμή, οι νέες βιοτεχνολογίες (με άμεση εφαρμογή σε πρακτικές όπως το ντόπινγκ και η αθλητιατρική) συνδέονται με μετασχηματισμούς στους τρόπους πρόσληψης και διαχείρισης του «υγιούς» και «λειτουργικού» σώματος, στο πλαίσιο πρόσληψης του σώματος ως «μηχανή».  

Στο πλαίσιο αυτό θα μας απασχολήσουν τα ακόλουθα ζητήματα:

  • Αθλητισμός, σώμα και κοινωνικό φύλο

  • Αθλητισμός, σώμα και φυλετικές/εθνικές κατασκευές

  • Αθλητισμός, σώμα και αναπαραστάσεις περί υγείας και ασθένειας

  • Βιοτεχνολογία, αθλητισμός και το σώμα ως «λειτουργική μηχανή» 

Μέθοδος διδασκαλίας: εξ αποστάσεως με χρήση της Πλατφόρμας Τηλε-εκπαίδευσης του ΕΑΠ και διεξαγωγή Ομαδικών Συμβουλευτικών Συναντήσεων (τηλε-ΟΣΣ, δια ζώσης).

Main Menu